Giáo trình thủy lực công trình - Ebook

pdf
Số trang Giáo trình thủy lực công trình - Ebook 113 Cỡ tệp Giáo trình thủy lực công trình - Ebook 4 MB Lượt tải Giáo trình thủy lực công trình - Ebook 4 Lượt đọc Giáo trình thủy lực công trình - Ebook 13
Đánh giá Giáo trình thủy lực công trình - Ebook
4.4 ( 17 lượt)
Nhấn vào bên dưới để tải tài liệu
Đang xem trước 10 trên tổng 113 trang, để tải xuống xem đầy đủ hãy nhấn vào bên trên
Chủ đề liên quan

Nội dung

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA CÔNG NGHỆ ----------*******--------- GIÁO TRÌNH THUỶ LỰC CÔNG TRÌNH Ths TRẦN VĂN HỪNG 2005 LỜI NÓI ĐẦU Thủy lực công trình là môn học được giảng dạy cho nhiều ngành học: Thuỷ công, Xây dựng, Công thôn, Kỹ thuật môi trường…được biên soạn trên cơ sở tổng hợp nhiều tài liệu của các tác giả. Các bài toán về thuỷ lực thường phải tra bảng rất mất thời gian và công sức, với sự phát triển nhanh của tin học, trong giáo trình giới thiệu cho sinh viên cách vận dụng kiến thức để tính toán không phụ thuộc vào bảng tra nhằm mục đích dễ ứng dụng lập trình. Giáo trình gồm có 7 chương về dòng chảy đều; không đều ổn định, không ổn định trong lòng dẫn hở và thấm. Cuối các chương có câu hỏi gợi ý những kiến thức cơ bản cần nắm, theo cách học mới sinh viên dựa trên cơ sở đó để thảo luận. Ngoài ra, các bài tập được biên soạn lựa chọn chủ yếu từ sách “Bài tập Thuỷ lực-tập 2” của tác giả Nguyễn Cảnh Cầm, nhằm giúp sinh viên nắm bắt kiến thức cơ bản có thể ứng dụng phù hợp tình hình ở vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long. Trong quá trình biên soạn, mặc dù đã có nhiều cố gắng, song không thể tránh khỏi những sai sót. Tác giả rất mong nhận được sự góp ý phê bình của cán bộ, đặc biệt sinh viên học tập môn học này. Cần Thơ, tháng 12-2005 Tác giả TRẦN VĂN HỪNG Chương I Dòng chảy đều không áp trong kênh THỦY LỰC CÔNG TRÌNH CHƯƠNG I DÒNG CHẢY ỔN ĐỊNH ĐỀU KHÔNG ÁP (steady uniform flow in an open channels) ♦ ♦ ♦ Đây là chương quan trọng làm cơ sở tính toán dòng chảy ổn định không đều và không ổn định. Trong thực tế, chúng ta thường gặp các bài toán thiết kế mặt cắt lòng dẫn như kênh, đường ống, cống ngầm … ở các ngành kỹ thuật Thuỷ lợi, môi trường, cầu đường, thoát nước đô thị . . . Cở sở tính toán là công thức Chezy (1769). Tính toán chủ yếu là hình thang theo 2 cách là giải tích và tra bảng của Agơrôtskin. Ngoài ra tính mặt cắt hình tròn. 1.1 KHÁI NIỆM Dòng chảy ổn định đều là vận tốc không phụ thuộc thời gian và không đổi từ mặt cắt này sang mặt cắt khác. Điều kiện để dòng chảy đều không áp: 1. Lưu lượng không đổi theo thời gian và dọc theo dòng chảy, Q(t,l)=Const. 2. Hình dạng mặt cắt, chu vi và diện tích mặt cắt ướt không đổi dọc theo dòng chảy. Nên độ sâu mực nước trong kênh không đổi; h(l)=const hay dh =0. dl 3. Độ dốc đáy không đổi, i=const. 4. Hệ số nhám cũng không đổi, n=const. 5. Sự phân bố lưu tốc trên các mặt cắt là không đổi dọc theo dòng chảy. Nếu một trong các điều kiện trên không thỏa thì dòng chảy sẽ không đều. Dòng chảy đều trong kênh hở thường là dòng chảy rối, đồng thời thường ở khu sức cản bình phương, theo Chezy công thức tính vận tốc (mean flow velocity) : v = C RJ , m/s (1-1) Trong đó: J Độ dốc thủy lực (slope of energy grade line); C Hệ số Chezy (Chezy coefficent), được xác định theo một trong các công thức sau: C= 1 y R , m0,5/s n (1-2) với y xác định như sau: ¾ Theo công thức Poocơrâyme : y= 1 5 (1-3) ¾ Theo công thức Manning: y= 1 6 (1-4) ¾ Theo công thức Pavơlôpski : Ths. Trần Văn Hừng 3 Chương I Dòng chảy đều không áp trong kênh THỦY LỰC CÔNG TRÌNH y = 2.5 n − 0.13 − 0.75 R ¾ ( ) n − 0.1 (1-5) Theo Công thức Agơrôtskin (1890): C = 17,72(k+lgR), m0,5/s (1-6) 1 0,05643 = k= 17,72n n (1-7) Ở đó: n là hệ nhám ; R là bán kính thủy lực (The hydraulic Radius), xác định theo công thức: R= A , (m) P (1-8) Với: A, P diện tích mặt cắt ướt (m2) và chu vi ướt (m). Gọi: i là độ dốc đáy kênh (slope of channel bed), là góc lập bởi đáy kênh và đường nằm ngang, được xác định i = sinα Theo điều kiện dòng đều, thì ta có: Vì dòng chảy không áp, nên áp suất tại tất cả các mặt cắt như nhau. Độ sâu dòng đều không đổi dọc theo dòng chảy, nên mặt nước song song với đáy kênh (độ dốc đo áp và đốc đáy kênh bằng nhau). Vận tốc trong dòng chảy cũng không đổi, nên cột nước lưu tốc cũng không đổi. Điều đó chứng minh rằng: J = i, vì vậy công thức Sedi dùng cho dòng đều trong kênh hở viết dưới dạng: V = C Ri , (m/s) (1-9) Công thức tính lưu lượng ( discharge of flow ; flowrate) : Q = AC Ri ,(m3/s ) (1-10) Gọi môđun lưu lượng : 3 K = AC R , (m /s ) (1-11) Nên lưu lượng: Q = K i , (m3/s) (1-12) Do i thường nhỏ nên độ sâu trong kênh được xem như là khoảng cách thẳng đứng từ một điểm trên mặt nước tự do đến đáy kênh. Như vậy mặt cắt ướt cũng xem là đứng chứ không vuông góc đáy kênh. 1.2 CÁC YẾU TỐ THỦY LỰC CỦA MẶT CẮT ƯỚT B 1.2.1 Mặt cắt hình thang đối xứng (hình 1-1) Hình thang là hình tổng quát cho hình chử nhật và hình tam giác. Hơn nữa, trong thực tế khi thiết kế kênh đất tính theo mặt hình thang dễ ổn định hơn những loại mặt cắt hình dạng khác. Vì vậy trong chương này, nghiên cứu khá kỷ về các bài toán về mặt cắt ướt hình thang. Ta gọi m = cotgα là hệ số mái dốc. Xác định theo tính toán ổn định của bờ kênh. Hệ số: Ths. Trần Văn Hừng β= b h α h b Hình 1-1 (1-13) 4 Chương I Dòng chảy đều không áp trong kênh THỦY LỰC CÔNG TRÌNH Diện tích mặt cắt ướt ( flow Area): A = (b + mh)h , (m2) A = ( β + m)h 2 , (m2) (1-14) (1-15) P = b + 2h 1 + m 2 , (m) (1-16) hay Chu vi mặt cắt ướt ( wetted Perimeter): ( ) P = β + 2 1 + m h , (m) hay Chiều rộng mặt thoáng ( free surface width ): B = b +2mh, (m) Trong đó : b là chiều rộng đáy kênh (bed width of channel); (m) h là chiều sâu mực nước kênh ( flow depth) . (m) 2 (1-17) (1-18) 1.2.2 Mặt cắt hình chữ nhựt Hình chữ nhật là một trường hợp riêng của hình thang khi : Hệ số mái dốc m=0. Diện tích mặt cắt ướt (m2): Chu vi mặt cắt ướt (m): Chiều rộng mặt thoáng (m): A = bh P = b + 2h B=b (1-19) (1-20) (1-21) 1.2.3 Mặt cắt hình tam giác Hình tam giác là một trường hợp riêng của hình thang khi: Chiều rộng b=0 Diện tích mặt cắt ướt (m2): A = mh 2 (1-22) Chu vi mặt cắt ướt (m): Chiều rộng mặt thoáng (m): P = 2h 1 + m 2 (1-23) (1-24) B = 2mh 1.3 MẶT CẮT CO LỢI NHẤT VỀ THỦY LỰC Trong cùng một điều kiện:n, i, m và ω không đổi, nếu mặt cắt nào dẫn lưu lượng lớn nhất thì mặt cắt đó có lợi nhất về thủy lực. Ta nhận thấy rằng ứng với cùng một diện tích của mặt ướt, lưu lượng sẽ càng lớn khi bán kính thủy lực R càng lớn. Như vậy để mặt cắt lợi nhất về thủy lực, khi bán kính thủy lực lớn nhất, cũng có nghĩa là khi chu vi ướt nhỏ nhất. Trong những kênh có diện tích bằng nhau thì hình tròn có chu vi bé nhất. Nhưng trong thực tế rất ít khi xây dựng kênh như vậy vì thi công khó khăn và không đảm bảo, lúc sử dụng dễ bị sạt lở; mà chỉ sử dụng với kênh bằng bê tông, gạch đá ... Đối kênh mặt cắt hình thang ta hay sử dụng, nên xét điều lợi nhất về thủy lực, tức xem quan hệ các đại lượng:n, Q, i, ω, R. Từ công thức (1-14), suy ra: Ths. Trần Văn Hừng 5 Chương I Dòng chảy đều không áp trong kênh THỦY LỰC CÔNG TRÌNH A − mh h b= (1-25) Thay vào (1-16), ta có: P= A + ( 2 1 + m 2 − m) h h (1-26) Để Pmin ta tính: dP =0 dh dP A ⇔ = − 2 + 2 1 + m2 − m = 0 dh h ⎛b⎞ ⇔ −⎜ ⎟ + 2 1 + m 2 − 2m = 0 ⎝ h ⎠ ln ⇔ − β ln + 2 1 + m 2 − 2m = 0 β ln = 2( 1 + m 2 − m) Tính: n, Q, i, βln ( β ln + m)h 2 (1-27) (β + 2 1 + m )h [2( 1 + m − m)+ m]h = (2( 1 + m − m)+ 2 1 + m )h (2 1 + m − m)h = 2(2 1 + m − m )h Rln = 2 ln ⇔ Rln ⇔ Rln 2 2 2 2 2 2 2 Rln = h 2 (1-28) Với mặt cắt chữ nhựt n, Q, i, ω , tức bề rộng bằng hai lần độ sâu. Chú ý: Mặt cắt kênh lợi nhất về thủy lực là một khái niệm hoàn toàn thủy lực. Còn về mặt kinh tế và kỹ thuật thì chưa hẳn là có lợi nhất, vì ta thấy: - Đối với kênh có b nhỏ nên h cũng nhỏ, khi đó lợi nhất về thủy lực cũng có thể lợi về kinh tế và kỹ thuật. - Nhưng đối với kênh có b lớn nên h cũng lớn, khi đó kênh phải đào sâu nên khó thi công và không kinh tế. 1.4 CÁC BÀI TOÁN CƠ BẢN KÊNH HỞ HÌNH THANG. Ta xét thấy: Q=f(n, i, b, h, m) 1.4.1 Tính kênh đã biết. Bài toán 1: khi có n, i, b, h, m ta cần tìm Q Ta tính những trị số Α, C, R rồi thay vào (1-10) tìm được Q. Bài toán 2: khi có n, Q, b, h ta cần tìm i. Ta tính những trị số Α, C, R rồi thay vào (1-9) tìm được theo công thức: Ths. Trần Văn Hừng 6 Chương I Dòng chảy đều không áp trong kênh i= THỦY LỰC CÔNG TRÌNH Q2 A2C 2 R (1-29) Bài toán 3: Khi có Q, i, b, h ta cần tìm n . 1.4.2 Thiết kế kênh mới. Khi thiết kế kênh, cần tính chiều rộng và độ sâu mực nước kênh (b, h), cần thu thập các số liệu sau: - Xác định độ dốc đáy kênh i, từ tuyến kênh theo bản đồ địa hình. - Xác định hệ số nhám n và hệ số mái dốc m, căn cứ vào vật liệu lòng dẫn. - Xác định lưu lượng Q, căn cứ vào nhu cầu sử dụng nước hay tiêu thoát nước được xác định ở các bài toán thủy nông, thủy văn công trình, cân bằng nước, v.v... Sau khi xác định Q, m, n, i và chọn một trong các thông số, tùy từng trường hợp, thường gặp các bài toán có cách giải khác nhau như sau : Bài toán 1 : Chọn β. Từ công thức (1-10), tính theo Manning ta được: 2 Q= A 3 R i , (m3/s) n (1-30) Kết hợp các công thức(1-15), (1-17) và (1-8) thay vào ta tính được: 3 ( ⎛ nQ ⎞ 8 β + 2 1 + m 2 h=⎜ ⎟ 5 ⎝ i⎠ (β + m )8 ) 0.25 , (m) (1-31) b=βh, (m) (1-31a) Bài toán 2 : Chọn R hay v. Từ (1-14) và (1-16), ta có: ⎧⎪ A = (b + mh)h ⎨ ⎪⎩ P = b + 2h 1 + m 2 (a) (b) Để giải bài toán, tìm nghiệm b và h từ hệ phương trình trên, cần xác định A và P + Nếu biết R, từ (1-28) ta tính : A= nQ 2 3 , (m2) R i A P = , (m) R (1-32) (1-33) + Nếu biết v, từ (1-9) theo Manning ta có: 3 R2 v= n i , (m/s) (1-34) 3 Nên: Ths. Trần Văn Hừng ⎛ nv ⎞ 2 R = ⎜ ⎟ , (m) ⎝ i⎠ Q A = , (m2) v (1-35) (1-36) 7 Chương I Dòng chảy đều không áp trong kênh THỦY LỰC CÔNG TRÌNH Từ hệ phương trình, dùng phương pháp suy ra được như (1-26), sau đó khử h, ta được phương trình bậc hai: m0h2 - Ph + A = 0 (1-37) 2 ở đó: mo = 2 1 + m − m Giải phương (1-35) ta tìm được h. h1, 2 = P ± P 2 − 4m0 A 2m0 (1-38) Từ h1 và h2 thay vào (1-26), ta chọn nghiệm dương, chiều rộng b và độ sâu mực nước hợp lý làm nghiệm. Chú ý : Bài toán có nghiệm khi : ƒ Điều kiện của (1-38) là P2 > 4m0A ƒ Ngoài ra ta biết rằng khi mặt cắt có lợi nhất về thủy lực, thì bán kính thủy lực và vận tốc là lớn nhất và diện tích mặt cắt là nhỏ nhất. Như vậy bài toán chỉ có lời giải khi R và v cho trước nhỏ hơn R và v lợi nhất về thủy lực. Bài toán 3 : Chọn b (hay h). Tính h (hay b) Từ (1-12), ta tính K0 = Q i (1-39) Từ (1-11) ta cũng có thể truy tìm nghiệm bằng cách lập bảng hoặc bằng đồ thị. Dùng cách lập trình trong Visual basic, Pascal hay dùng phần mềm Mathcad để tính. 1.5 TÍNH TOÁN THEO PHƯƠNG PHÁP ĐỐI CHIẾU MẶT CẮT CÓ LỢI NHẤT VỀ THỦY LỰC. (Phương pháp của AGƠRÔTSKIN) Bài toán có b tìm h hay có h tìm b, thường phải giải đúng dần, cho nên việc tính toán dùng máy tính tay gặp khó khăn về thời gian và mức độ chính xác phụ thuộc người tính. Vì vậy trong phần này giới thiệu phương pháp tính của Agơrôtskin bằng cách lập bảng tra đối với mặt cắt hình thang. Agơrôtskin đặt hệ số đặc trưng mặt cắt hình thang, không thứ nguyên, biểu thị quan hệ giữa b, h, m, nghĩa là biểu thị hình dạng mặt cắt. Từ đó xác định các yếu tố thuỷ lực theo đặc trưng mặt cắt, điều quan trọng mặt cắt hình thang lợi nhất về thuỷ lực, có giá trị đặc trưng mặt cắt lợi nhất bằng một. Từ đó xác định được bán kính lợi nhất thuỷ lực, đặc biệt quan hệ mặt cắt lợi nhất về thuỷ lực và mặt cắt bất kỳ là hàm số phụ thuộc vào đặc trưng mặt cắt. 1.5.1 Quan hệ hình dạng mặt cắt. Từ (1-14), đặt bề rộng trung bình hình thang: b = b + mh A = bh nên: Từ (1-40) rút b thay vào (1-16) xắp xếp lại ta được : Ths. Trần Văn Hừng (1-40) (1-41) 8 Chương I Dòng chảy đều không áp trong kênh THỦY LỰC CÔNG TRÌNH A = b + m0 h (1-42) m0 = 2 1 + m 2 − m ở đó đặt : Tính bán kính thuỷ lực theo(1-41) và (1-42), ta được bh h R= = b + m0 h 1 + σ σ= ở đó đặt: (1-43) (1-44) m0 h b (1-45) Từ các công thức trên, nếu ta biết hệ số đặc trưng mặt cắt, thì quan hệ giữa các yếu tố của mặt cắt sẽ được xác định như sau: Từ (1-44) rút h ta được : h=(1+ σ)R (1-46) Từ (1-45) rút chiều rộng trung bình và thay (1-46) vào, ta được: (1 + σ )R σ σ Từ (1-40) rút chiều rộng và thay (1-47) vào, ta được : b= m0 h = m0 (1-47) ⎛m ⎞ b = b − mh = ⎜ 0 − m ⎟(1 + σ )R ⎝σ ⎠ (1-48) Từ (1-41) thay (1-46) và (1-47) tính lại diện tích theo công thức : 2 ( 1+σ ) A= m0 R 2 (1-49) σ A.σ (1-50) R2 = Suy ra 2 m0 (1 + σ ) Từ (1-46) và (1-48) ta tình được hệ số: hay β= m0 σ= m0 β +m σ −m (1-51) 1.5.2 Đặc trưng của mặt cắt có lợi nhất về thủy lực. Cũng như ở 1.3, xét mặt cắt lợi nhất, theo (1-50) ta biết rằng diện tích mặt cắt và mái dốc cho trước, nên mặt cắt lợi về thủy lực khi có R lớn nhất. Để R đạt gía trị lớn nhất ta xét đạo hàm sau : 2 d ⎡ σ ⎤ (1 + σ ) − 2σ (1 + σ ) =0 ⎢ ⎥= dσ ⎣ (1 + σ )2 ⎦ (1 + σ )4 Tính đạo hàm và giải ra ta được σ=1. Vậy điều kiện để có mặt cắt lợi nhất về thủy lực của hình thang là khi : σLn=1 (1-52) Từ (1-51) cho bằng 1, và chú ý công thức (1-43), ta sẽ tìm được công thức (127). Điều này cho thấy mặt cắt lợi nhất thuỷ lực hình thang có thể biểu thịquan hệ khác nhau nhưng bản chất là như nhau. 1.5.3 Quan hệ giữa mặt cắt có lợi nhất về thủy lực và mặt cắt bất kỳ. Xét phương trình cơ bản, ta có: Q = ωC Ri = ωC R ln i ⇔ ωC R = ωC R ( Ths. Trần Văn Hừng ) ( ) ln 9 Chương I Dòng chảy đều không áp trong kênh THỦY LỰC CÔNG TRÌNH Ta tính hệ số C theo công thức (1-5) của Pavơlôpski; còn A tính theo (1-49) thay vào công thức trên, chuý thay σLN=1 ứng với mặt cắt lợi nhất. Sau đó, tính tỉ số bán kính bất kỳ trên mặt cắt lợi nhất về thuỷ lực và rút gọn ta được: 1 R ⎡ 4σ ⎤ y + 2.5 = f (σ ) =⎢ ⎥ Rln ⎣ (1 + σ )2 ⎦ (1-53) Nếu xem y là hằng số, ứng với σ cho trước, ta tính được công thức (1-52). Nếu chia hai vế công thức (1-46) và (1-48) cho RLn ta được: h R = (1 + σ ) = f (σ ) Rln Rln (1-54) b ⎞ h ⎛m = f (σ , m ) = ⎜ 0 − m⎟ Rln ⎝ σ ⎠ Rln (1-55) Theo Phoocơrâyme lấy y = 0.2, ta sẽ lập bảng các quan hệ giữa các đại lượng không thứ nguyên R h b , , theo σ, từ (1-53), (1-54), (1-55) ở (Phụ lục 1-2). RLn RLn RLn Bảng này tự chúng ta cũng có thể lập bảng trên excel. Từ phụ lục, nếu biết một trong các đại lượng, tra ra các đại lượng còn lại. Do đó, có thể tính các kích thước hình thang như b, h, R nếu biết bán kính lợi nhất vế thuỷ lực. 1.5.4 Xác định bán kính thủy lực. Theo lưu lượng cho mặt cắt lợi nhất về thủy lực, ta có: (1 + σ Ln )2 2 Q = ωC R Ln i = m0 RLn C RLn i σ Ln ( ) 2.5 ⇔ Q = 4m0 R Ln C Ln i ⇔ 4m0 i ⎛ 1 ⎞ = f (RLn ) =⎜ 2.5 ⎟ Q ⎝ CR ⎠ Ln Agơrôtskin đã tính sẵn quan hệ: f (Rln ) = 4m 0 i Q (1-56) Trong đó hệ số Chezy được tính theo công thức của tác giả và lập thành bảng (Phụ lục 1 -1) Nếu tính C theo công thức của Maninh hay Phoocơrâyme, thì có thể tính rút trực tiếp ra RLn: ¾ Theo Maninh: ¾ Theo Phoocơrâyme: ⎛ nQ Rln = ⎜ ⎜ 4m ⎝ 0 ⎛ nQ Rln = ⎜ ⎜ 4m ⎝ 0 3 ⎞8 ⎟ i ⎟⎠ ⎞ ⎟ i ⎟⎠ 3 8 (1-57) (1-58) 1.5.5 Cách vận dụng cụ thể Bài toán 1: Tìm h khi biết: Q, m, n, i và b. Ths. Trần Văn Hừng 10
This site is protected by reCAPTCHA and the Google Privacy Policy and Terms of Service apply.